Qazim MUSKA

Hapësira letrare të denja për t’u përshëndetur dhe lavdëruar

-Shënime rreth romanit të shkrimtarit Fatmir Gjestila-

          

       Dihet që letërsia për fëmijë, në krahasim me letërsinë për të rritur, në sistemin tonë letrar, ka mangësi sasiore dhe cilësore. Por në zhanre të tillë si romani, kjo është edhe më e theksuar. Ndaj, përpjekjet që bëjnë autorë të ndryshëm për të plotësuar e zhvilluar me krijimet e tyre letërsinë për fëmijë, ndër ta edhe Fatmiri, i cili ka hapësirën e vet në këtë mjedis letrar, janë për t’u përshëndetur dhe lavdëruar.

Vërej me kënaqësi se si Fatmiri ia ka dalë të mbetet një romancier i mirë i kësaj letërsie edhe me veprën e tij të fundit.

Romani “Zemërimi i Ariut” e ngre sigurisht më lart stekën e standartit të tij letrar. Mendoj se ky roman është një qenie letrare që ngërthen në vetvete sa magjinë e rrefimit romanor, aq edhe magjinë e përrallës, elementë të së cilës, në trajtën e ficsionit, janë ndërfutur racionalisht dhe me kujdes duke ruajtur ekuilibrat dhe duke vendosur raporte të caktuara mes tyre.

Nisur nga një aksion narrativ i thjeshtë, nëse përmendim termat e Grimasit, që është dëshira e Borës për ta njohur drejtpërsëdrejti nëpërmjet një udhëtimi  në këmbë Udhën e Arinjve,  papritur lindin disa aksione dhe kundëraksine të tjera që sjellin një shumësi veprimesh, ngjarjesh, skenash, të pariturash dhe befasish deri në zgjidhjen fare të paparashikuar të avanturës së saj.

Ajo që të bën përshtypje është se e gjithë kjo dinamikë me densitet kaq të madh ndodh në një hapësirë dhe kohë mjaft të kufizuar; vetëm në një pyll dhe vetëm në dy ditë. Brenda kësaj dinamike, veç shumë e shumë gjërash që mund të analizohen, unë dua të përqëndrohem në dy elementë, të cilët më ngacmuan gjatë leximit; larmishmëria e toponimeve dhe përzgjedhja e emrave të personazheve.

Nëse, ashtu si Vladimir Propi, do të bëjmë pak a shumë një analizë të morfologjisë së këtij romani me elementë të dukshëm përrallorë, që i përshtaten botës së fëmijës si në rrëfimtari edhe në konceptimin e strukturës letrare, me rezulton të jenë përdorur njëzet e katër toponime, me etimiologji  vendesh, sendesh apo objektesh natyrore, me konotacione të veçanta, që sjellin në imagjinatë vegime të ndryshme, të cilat reflektojnë pikërisht domethëniet e tyre.

Etimilogjia është e shumëllojshme duke përfshirë botën e luleve (Maja e luleleve), të kafshëve dhe shpezëve (Udha e Arinjve, Shpella e Lakuriqëve), të ngjyrave (Maja e Bardhë, Lugina e Blertë, Djerrinat e Kuqe), të vendeve (sheshi Kuvendi i Dukagjinit, Lugu i Dasnjanjës, Liqeni i Unzës), të njerëzeve (Qyteza e Gjergjit, Udha e Gjergjit) dhe deri te kozmosi (Lëndina e Hënës).

Ajo që të bën përshtypje është se shumica e tyre kanë një konotacion pozitiv duke ngjallur në përfytyrime besimin, shpresën dhe jetën. Të tillë janë p.sh.Maja e Luleve, Maja e Bardhë, Lugina e Blertë, Livadhet e Bardha, etj, ashtu siç ka edhe toponime me konotacione negative që e futin botën e lexuesit të vogël në përfytyrime aventureske dhe të ankthshme si Laku i Theqafjes, Udha e Arinjve, Shpella e Lakuriqëve, Puset e Thata, Përroi i Keq etj.

Edhe toponime të tjera janë të pranishme, të cilët zgjojnë ëndërrime e fantazi kozmogonike si Lëndina e Hënës. Të gjitha këto toponime me etimiologji nga më të ndryshmet dhe me efekt perceptimesh dhe përjetimesh në botën e fëmijëve, janë, si dhe elemetë të tjerë të romanit, në një hapësirë mjaft të ngushtë; brenda ca kilometrave katrorë, dhe kjo mendoj është ajo që u jep vlerë të vecantë në roman për rolit e tyre në funksion të përcjelljes emocionale të veprës artistike.

          Sa i përket emrave të personazheve, mendoj se edhe këtu Fatmiri ka bërë kujdes që ata të jenë jo thjesh “emra si kapistall”, sipas shprehjes popullore, por të përcjellin edhe valencë karakteresh, të tillë si emrat e Borës, Blerinës, Flakorit, Sokolit, Drenit, duke i bërë ata pjesë të estetikes artistike, ashtu si qëllimisht ka vepruar, mendoj, me të tjerë emra personazhesh që revokojnë etno-historinë e shqiptarëve si p.sh. emrat e Dardanit, Arbërit, Kastriotit etj. Këto besoj janë vlera të shtuara në veprën artistike, ashtu siç janë vlera gjuhësore fjalë të tilla të përshtatura krahinarisht, apo dhe thjesht lokalizma të mirëfillta si sheshtinë, krenajë, bardhan, laran, përmale, çaraveshem, kapatruc, curis etj.

Duke u ndalur në keto elemente, në dukje dytësore, por që duke qenë në funksion të qëllimit të veprës; atë të përsosmërisë artistikë, mendoj se ia vlente te evidentoheshin.