6/11/2015

LAÇI, BRUÇI DHE URAKA…


Variacione mbi një këngë

       S’më ka ndodhur vetëm mua, por, besoj, edhe shumë të tjerëve, njerëzve të dashur e të qeshur të vendlindjes sime. Në udhë e në shteg, në takime e ndodhi të rastit, mes miqve e të panjohurve, sa herë më kanë kërkuar t’ju them se nga kam ardhur, kam thënë me buzë në gaz: “Jam nga Laç – Bruçi”. Të shumtë kanë qenë ata që, pasi  kanë buzëqeshur për një hop, kanë thënë:

Laçi, Bruçi dhe Uraka,
seç na janë bashku-e…

Nërsa unë kam shtuar:

një hidrocentral të vogël
kanë nis me ndërtu-e.

       Kam plotësuar kësisoj, gati duke e kënduar, strofën e parë të asaj kënge që dikur bëri jehonë përmes zërit të bilbilit të këngës matjane, Feride Kurti. Në këto raste, çuditërisht, edhe pse i ngujuar në harkun kohor të atyre pak sekondave, gjatë të cilave vetëm mendja njerëzore risjell në kujtesë përjetime të atyre ditëve përtej shumë viteve të shkuara, shpesh jam gjendur, si në ëndërr, udhës për në Mat dhe kam ndaluar i përmallur në Qafë të Ulzës, nga ku kam hedhur vështrimin e mjegulluar përtej hapësirë së kaltër të liqenit, atje ku shtrihen Laçi, Bruçi dhe Uraka.


         Gjithëherë, në ato përjetime ditësh të shkuara, kam dashur të rrëmbej një barkë të harruar diku në anë e të çaj pak nga pak, përmes liqenit, duke u përkundur në valëzime të qeta, ashtu siç thotë edhe kënga e dikurshme e liqenit të Ulzës:

Përkundu, përkundu,
Ti moj barka ime,
Përmidis liqenit
M’ ço n’ shtëpinë time...

       Por shtëpia ime, vendlindja ime, në rrjedhën e shumë viteve mbeti afër dhe larg, në anën tjetër të liqenit dhe barka nuk mundi ta çojë asnjëherë dëshirën në brigjet e Shutrresë dhe Urakës, atje ku bardhojnë shtëpitë e Laçit, Bruçit dhe Urakës. Për atje, ndër vite, makina do të linte pas Qafën e Ulzës e do të merrte jug-lindjen, tërthoreve të Bushkashit e të Bazit, për të arritur në qytetin e Burrelit, por përsëri do të kthehej drejt veriut, drejt vendlindjes sime, e cila, ende, edhe në rrjedhën e këtyre viteve në liri, mbetet e harruar, sa e varfër aq e pasur, gjysmë marroke në lirinë e fituar dhe gjysmë e dehur në bukurinë e tradhëtuar dhe ende disi e plogësht në shfrytëzimin e pasurive natyrore.

Kupa e blertë e majit

       Sot, pasi lë pas Tiranën e zhurmshme dhe në Milot hyjë në Udhën e Kombit, në anë të Rrëshenit kthehem në djathtë dhe marr drejt vendlindjes, për atje ku dielli ka nisur të pijë me afsh kupën e blertë të majit. Vrapoj e vrapoj përmes kodrinave të Prosekut e Perlatit të Mirditës dhe, çuditërisht, si në një ëndërr fëminore, përsëri dëshiroj të jem në Ulëz, ta rrëmbej atë barkën e harruar mënjanë e të arrijë në vendlindje në pak minuta, gjithnjë duke shijuar bukuritë e rralla përreth hapësirës së kaltëreme, se vendlindja ime pret ende t’i vijnë miq përmes liqenit, mbase e dehur prej këngës së dikurshme të tij.

      Ja ku zë e duket kryet e vendlidjes: e gjelbërt, disi e ndërkryer dhe e kërleshur, rrokur prej tërthoreve të kodrinave, rrëzë një valleje kepnajash që duket se mban mbi supe, prej qindra e qindra shekujsh, peshën e Dejës të laruar nga bora. 
    Gjithnjë e më shumë afrohen kodrinat e buta të fshatit Laç, ndërsa në të djathtë zënë e përshfaqen sheshtinat e Urakës,  lugina e butë e Tharbnit dhe caqet e epërme të Liqenit të Ulzës.
     Tutje, përtej kodrinave, zënë e duken maja e Shën Kollit, kepi i Flakoit, pylli i Majedhës, gryka e sertë e Urakës mbi të cilën epohet kepi i Gërshotit, përtej të cilit valëzon kurrizi i blertë i kashnjetit të Prellit. Bruçi ende nuk duket dhe për dikë që vjen për herë të parë këtyre viseve, ai as që mendohet të jetë. Vetëm kur del befas në Kodër të Këllajçit, atje ku vështrimi të epohet e të duket se rrëzohesh e bie bashkë me të në fshatin mes dy ujrave, që nanuritet mes gjelbërimit nga gurgullima e Shutrresë, thua: “Sa bukur!”

     Kësisoj, Laçi, Bruçi dhe Uraka ciken me Mirditën duke ndarë një kufi natyror me Perlatin, Lufajt dhe Trangën. Me një shtrirje harkore nga veriperëndimi në lindje, masivi kodrinor i veshur me një larmi drurësh, ndikon në përcaktimin e një klime relativisht të butë duke luajtur rolin e një shpinorje mbrojtëse nga erërat e veriut. Laçi, Bruçi dhe Uraka, ndërsa harlisen nga ngjyrat dhe bukuritë e një pranvere plot diell, vetëpërcillen nën freskinë e burimeve, përrenjve, gurrave dhe lumit Urakë në një verë relativisht të nxehtë për të pritur një vjeshtë gati-gati të trishtë dhe një dimër të butë e më shumë baltë.

      Lartësitë në fushat dhe kodrinat e Laçit, Bruçit dhe Urakës, sillen mesatarisht rreth 250 m mbi nivelin e detit. Në këtë minihapësirë gjeografike gjejmë gjurmë të pakundërshtueshme të lashtësisë. Gjetjet arkeologjike në shpellat e Blazit, Këputës dhe të Nezirit, të cilat ndodhen në anën e epërme të grykës së Valit të bindin qartazi se kjo hapësirë është banuar që nga epoka e paleolitit e gjer në atë të bakrit dhe bronxit. Toponimia e zonës mbi kompleksin shpellor të Grykës së Valit flet edhe për periudha të mëvonshme historike, sidomos atë të Gjergj Kastriotit. Studiuesi Dilaver Kurti nënvizon: “Në numrin e qytezave dhe kalave mesjetare të Matit bën pjesë edhe një vendbanim i kësaj natyre që gjendet në katundin Bruç të Matit me emrin “Qyteza e Skënderbeut.” Rrënojat e qytezës, me shenja të qarta fortifikuese, ndodhen edhe sot e kësaj ditë në veri të fshatit Bruç.”
     Shpellat në anë të Grykës së Valit spikatin edhe për paraqitjen e tyre. Shpella e Këputës është mjaft tërheqëse, me një hapësirë të madhe në gjerësi e gjatësi, me hepe e shqeka, me stalakmite e stalaktite me forma mjaft interesante.

Shumë rrugë të çojnë atje...

      Teksa e shikon Bruçin nga lartësitë e Qytezës së Skënderbeut vëren se shumë rrugë të çojnë atje, por asnjëra prej tyre nuk është rrugë. E pra, Bruçi ka ç’të tregojë, di si të presë e të përcjellë, sepse të gjithë miqtë që i vijnë përmes udhëve të përbaltura, përsëri largohen me dëshirën për t’u kthyer tek ai.
      Mes lumit të Urakës dhe Gurrës së Shutrresë që bashkohen në Përzej dhe prej këtej derdhen në liqenin e Ulzës, Bruçi duket si një pëllëmbë e shtrirë për miqtë e tij të hershëm, të vonë, të tashëm e të ardhshëm.
      Fusha e Nërdysë, për të cilën thuhet (mbi bazën e gjetjeve arkeologjike sipërfaqësore) se ruan nën vete rrënojat e një qendre të lashtë banimi, njihet dhe si vendi ku janë organizuar shumë kuvende, ndër të cilët më i përmenduri është ai korrikut të vitit 1943.

     Në mesin e shekullit të XX e më pas, Bruçi u formësua edhe si qendër administrative e zonës e që përmblidhte fshatrat Urakë, Laç, Bruç, Prell, Rukaj dhe Rremull. Pozicioni gjeografik-qendër në lidhje me fshatrat e tjerë të zonës, qenia ndër vendbanimet e lashta dhe referencë e rëndësishme arkeologjike, pasuritë dhe bukuritë natyrore, pak e nga pak do ta përshfaqin Bruçin dhe fshatrat përreth në udhën e përmasave të tilla si qendër administrative, sa po të thuhet se si e qysh, kur dhe sa, jo pak do të vënë buzën në gaz me qësendi. Por le të qeshin. Thuhet se e qeshura të bën mirë. Megjithatë unë besoj fort në një ëndërr, një ëndërr që s’do desha të merrej si përçartje e fantazisë, por si përfytyrim mbi një mundësi të madhe, po, po, si përfytyrim i një qyteti që përpiqet të ngre krye përditë e përditë. E di, ende e kemi të vështirë ta përfytyrojmë këtë qytet, ngaqë jemi të varfër në pasurinë tonë të madhe dhe ende kemi nëpër këmbë drejtues sektorësh e institucionesh që s’kanë lexuar as edhe një libër për be ngaqë dinë të lexojnë e të nuhasin vetëm paranë e, kësisoj, të babëzitur pas saj e qejfeve s’kanë se si e s’mund të përfytyrojnë qytetin e ardhshëm.  


       Që nga sot Burreli duhet të nis të bëjë shumë për Bruçin, përveç të tjerash edhe për të mbetur në kujtesën e historisë për ndihmën që dha në formësimin e një qyteti që do të jetë i rrallë për nga bukuritë natyrore dhe vlerat turistike. Dhe s’ka pse ta ketë zili ngaqë ai, dhe pse i bukur buzë Matit e me vështrimin nga Deja, e vështron Bruçin nga larg, të kredhur në ujrat e Shutrresë dhe Urakës ndërsa udhët drejt e përreth tij afrohen e afrohen çdo ditë. Sadoqë, gjer më sot, në këto 25 vite në liri, disa pusht-tetarë të vegjël në shpirt e në mendje i kanë shaluar Laçin, Bruçin dhe Urakën pa mundur të ndërtojnë as edhe një metër udhë, është llogjika e gjërave, rrjedha e pandalshme e prirjeve njerëzore, natyrore e mbinatyrore që do të shpie drejt formësimit dhe prekjes së ëndrrës.

      Ju, pra ju që nesër do të drejtoni si pjesë të bashkisë së Burrelit edhe Bruçin, keni më shumë mundësi për ta bërë këtë. Niseni nga Uraka, nga atje ku rruga e asfaltuar kalon vetëm 2 km poshtë Bruçit dhe silleni udhën përgjatë brigjeve të lumit, gjer në Grykën e Shutrresë. Bëjeni dhe do t’ju bekojë Gurra e Shutrresë. Ah, ta kisha atë mundësi! Të merrja një bekim prej saj!
      Unë e di, nëse ju e bëni këtë, pas bekimit të Shutrresë, nuk do të ndaleni më së bëri punë të mira: do ta çoni udhën përmes Laçit në Kodër-Laç e prej atje në Val. Pak nga pak do t’i kuroni plagët e kohës mbi kompleksin shpellor dhe do ta nxirrni në dritë kalanë e Bruçit, Qytezën e Skënderbeut. Mbajeni mend ç’ju them: atëherë edhe qytetit të ri do t’i vënë një emër tjetër:
     Qyteza e Skënderbeut. Pra edhe të parët kanë për t’ju bekuar, më pas edhe pasardhësit, ata, qytetarët e ardhshëm të Qyteza e Skënderbeut.
     Unë e di, nëse ju e bëni këtë, pas bekimit të Shutrresë, do të ringrini edhe atë, hidrocentralin e vogël, të cilit Shutrreja dikur i fali ujë që t’ju shohë sytë më mirë bijëve të saj, ndërsa tani mbase e kërkon ta ketë relike e të dëgjojë bashkë me ne këngën që dikur ia ngritëm me aq dashuri:

Gurgullon si lum prej mali
Gurra e Shutrresë,
Tash ajo ne do t’na fali
Dritën e haresë.


     Por, që Shutrreja t’ju bekojë, lirojani lëfytet e buronjave. Asaj kanë filluar t’i vijnë miq nga Tirana dhe qytete të tjera, por ajo nuk i shikon dot. Dikur, bruçjanët, laçjanët e shumë e shumë të tjerë janë mrekulluar me syrin e kaltër të Shutrresë, njëzet e shtatë pashë të thellë, gjer në rrënjët e shkëmbinjve bardhanë, atje ku unë kam parë të vezullojë mbretëresha e Shutrresë, Zanatroftë. Miqtë e Shutrresë e të natyrës së bukur të Laçit, Bruçit dhe Urakës vijnë të shohin edhe mbretëreshën Zanatroftë. Por syri i kaltër i Shutrresë është i mbuluar me beton. Hiqjani betonin dhe keni për t’u mrekulluar edhe ju, miqtë e saj do të shtohen dhe, kësisoj, edhe Zanatroftë do t’ju bekojë.

Gurgullon si lum prej mali...

      Fakti që Shutrreja na kërkon të dëgjojmë këngën që i kënduam dikur, nuk e rrok  dëgjesën tonë vetëm me nota nostalgjie, por edhe me nota dhimbjeje. Çfarë nuk sajuan për të e çfarë nuk provoi Shutrreja në dhejtra e dhjetra vite. U përpoqën t’i vinin litarët në grykë e ta tërhiqnin drejt Mirditës, i hapën gjithandej në anë kanale pas kanalesh e nisën ta thajnë pak nga pak, e betonuan dhe e detyruan të merrte udhët nëpër tubo metalikë e ajo prapë se prapë qëndroi.
    Qëndroi Shutrreja, qëndroi e ligjëroi ndër vite me gurgullima lotësh edhe për bijën e saj, troftën pikalore, atë, më të mirën e gjithë Shqipërisë. Dikur, kur ishim fëmijë e shikonim kur lahej në rrjedhën e kristaltë të ujit, teksa qëllonte të hidhej mes stërkalave të bardha, ndërsa tani rallë e për mall e shikojmë. Çfarë nuk përdorën për ta lënë Shutrrenë pa bijën e saj, troftën pikalore: këputën telat e energjisë elekrike e i shtien në ujë, hodhën mbi shpinë gjeneratorë të fuqishëm, hodhën në pellgjet e qeta dinamit e klor, por nuk mundën e nuk mundën t’ia vrasin Shutrresë dashurinë për jetën.

     Në mbrojtje të Shutrresë, në luftën e saj për jetën, nuk mungojnë njerëzit punëtorë, pasionantë e me plot dashuri e përkujdesje për gjithçka të mirë e të bukur që natyra dhe zoti u ka falë njerëzve të këtyre viseve.  
     Sapo makina ndalon në qendër të Bruçit, pas jo më shumë se rreth një orë e gjysmë udhëtim nga Tirana, bën mirë që të mos kërkosh, të paktën tani për tani, ndonjë të “madh”: kryeplak, kryetar komune, drejtues të çfarëdolloji e puthadorë të tyre, sepse ka gjasa që ata të të shohin vëngër, me një lloj fodullëku primitiv, mbase duke kujtuar se mund t’u nëpërkëmbesh në thurjen e rrjetës së merimangës që e kanë nisur ngeshëm në këto ditë fushate zgjedhore. Tashmë ata i kanë përcaktuar copat që do të ndajnë, para dhe pas zgjedhjeve, kësisoj tremben se mos u trazon rrjetën e merimangës të thurur prej premtimeve nga më të çuditshmet, por që nuk kanë të bëjnë as me rrugët, as me Shutrrenë dhe as me njerëzit. Ndaj ulu e pi një kafe me ata që duke menduar e punuar për të ardhmen, kanë nisur të japin ndihmesën e tyre edhe për shërimin e plagëve të Shutrresë.
Nga shkallët e bar – kafesë “Shutrreja” na thërret Albani. Është njëri prej tyre. Lokali është plot dhe të vetmin ndryshim me ato të kryeqytetit ka ajrin e pastër, panoramën e qetë dhe shushurimën e ëmbël të Shutrresë. Genti del nga banaku dhe na afrohet buzagaz, ndërsa i kërkoj Albanit mundësinë e ardhjes së mësues Gëzimit. Për fat ai ka pushim dhe kësisoj pimë së bashku kafenë, gjithnjë duke biseduar përzemërsisht me njëri-tjetrin. Më pas Gëzimit do t’i duhet të nisë orën e mësimit, ndërsa Albani të largohet për disa minuta për të kryer për t’u kthyer përsëri.


Me Fatjonin nxitojmë përmbi Grykën e Shutrresë dhe shpejt arrijmë në Zall-Laç, nën shtëpitë e Këputajve, buzë Shutrresë, atje ku zënë fill pronat e Kujtim Këputës. Në anë të shelgjishteve, në një sheshtinë të butë janë basenet e rritjes së troftës. Takojmë Gazmirin, i cili, që në fillim të  bisedës rreth mënyrës së rritjes së troftës “dorëzohet” duke thënë buzagaz: “Më mirë po thërras babanë... ti po më bën ca pyetje të vështira.”
Ndërkohë që Kujtimi vjen drejt nesh, kemi kaluar nëpër të gjithë hapësirën ku janë ngritur të katër vaskat. Më pas, Kujtimi na flet gjatë për ndërtimitn e baseneve dhe mënyrën e rritjes së troftës për tregtim. Uji merret përmes disa tubove betoni vetëm disa metra larg, në një pellg të gurrës së Shutrresë, fshehur nga shelgjishtet dhe lajthitë. Më pas gjithçka është ndërtuar në një mënyrë mjaft korrekte ku nuk mungojnë aksesorët që rregullojnë dhe ruajnë sasinë e ujit, mënyrën e shpërndarjes së tij nëpë vaska, gjer në administrimin e ujit që del nga vaskat duke ia kthyer Shutrresë, ose duke e lëshuar në kanalet vaditëse të lagjes.
     Uji merret përmes disa tubove betoni vetëm disa metra larg, në një pellg të gurrës së Shutrresë, fshehur nga shelgjishtet dhe lajthitë. Më pas gjithçka është ndërtuar në një mënyrë mjaft korrekte ku nuk mungojnë aksesorët që rregullojnë dhe ruajnë sasinë e ujit, mënyrën e shpërndarjes së tij nëpë vaska, gjer në administrimin e ujit që del nga vaskat duke ia kthyer Shutrresë, ose duke e lëshuar në kanalet vaditëse të lagjes.
      Kujtimi këmbëngul për një kafe, siç thuhet këtyre anëve kur të hapin bujarisht dyert e shtëpisë,  por e lëmë të takohemi një herë tjetër dhe kësisoj kthehemi bashkë me Fatjonin në Bruç.
Në fushën e Nërdysë më presin Halili dhe Albani. Së bashku ngjitemi përmes lagjes së epërme të Nezirimerrjave, dalim mbi shtëpitë e tyre dhe marrim teposhtën e biem në Valanecë, në anë të saj, atje ku shtrihen edhe pronat e Haxhi Nezirit me djem.

Albani na prin drejt baseneve ku ai punon me pasion të veçantë çdo ditë. Basenet e tij të troftës përshfaqen në një natyrë mjaft tërheqëse. Në krye të baseneve dallojmë, veçmas peshqve të tjerë, ca trofta të mëdha. “Ata me nofullën e poshtme të ngushtë e të kthyer janë meshkuj, - thotë Albani. - Gjer para dy vitesh rasatin e blija, ndërsa tani kam krijuar rrjetin e shumimit brenda vaskave të mia. Gjithçka gjatë shumimit dhe rritjes së troftës mbyllet këtu”. Kur e pyes nëse do ta zgjerojë sipërmarrjen e tij, Albani qesh dhe thotë: “Nuk e di. Blerja e ushqimit për troftat na vret shumë. Çmimi i ushqimit është rritur, ndërsa ne nuk e kemi rritur çmimin e shitjes së troftës”. Thotë “ne” ngaqë ka parasysh Bertin dhe Kujtimin. Me Bertin qëndron gjatë, sa herë ai vjen nga Tirana, gjithnjë për të marrë e dhënë përvojë dhe për të ndarë shqetësimet e problemet gjatë rritjes së troftës. Edhe sot Bertin pret. Ai është nisur para një orë e gjysmë nga Tirana dhe për pak vjen, ndaj nisemi së bashku drejt Ajshullës, atje ku janë pronat e Hasan Nezirit me djemtë.
     Mirëseardhjen na e jep Nazmiu, ndërsa Berti vjen rreth dhjetë minuta më vonë. Ai, pasi merr paksa veten nga udhëtimi, na prin për te basenet e troftave. Ata janë në perëndim të një sheshtine të gjerë e të gjelbëruar, në formën e një L-je dhe zënë një hapësirë të madhe.
     Hasan Neziri me djemtë e tij, falë punës së palodhur dhe shpirtit krijues e sipërmarrës, qenë të parët që ngritën basenet e rritjes së troftës e të krapit. Tre vëllezërit, Nazmiu, Fiqiriu dhe Berti, dhe pse secili në shtëpinë e tij, veprimtaritë ekonomike i kanë të ndërlidhura dhe bashkërenduara.


     Gjatë bisedës me Bertin dhe Albanin, mëson se ata janë drejt një kooperimi, përderisa diskutojnë shpesh për këtë dhe herë pas here i gjen pranë baseneve të njeri – tjetrit, gjithnjë të interesuar për mirërritjen dhe tregtmin e troftës. “Arritja e një bashkëpunimi më real do të na ndihmonte në sigurimin e ushqimit me një çmim më të ulët, - thotë Berti, - ndërsa për më tej do të na siguronte prodhim më të madh e, kësisoj një treg më të stabilizuar. Tashmë shumimin e bëjmë vetë”. Më tej e merr fjalën Albani: “Cilësia e prodhimit është e lartë, në sajë të cilësive fizike të ujit të Shutrresë, sidomos sasisë së oksigjenit në ujërat e saj”. Teksa flasin e tregojnë për punën e tyre i pyes për Shutrrenë dhe kërkoj të di se ç’ndihmë tjetër mund të japin ata për gjallërimin e jetës së troftës së egër në ujërat e kristalta të saj. “Shutrrenë duhet ta mbrojmë të gjithë, - thotë Berti. - Nuk është aspak e vështirë. Nëse presim se ç’do të bëjnë të zgjedhurit dhe njerëzit që varen prej tyre, nuk do të arrijmë asgjë. Ata këtu kanë qenë prej vitesh. Duhet ta gjallërojmë e ta mbrojmë vetë. Është mjaft e lehtë”. “Ne kemi hedhur edhe rasat në Shutrre, - thotë Albani, - por e kanë vrarë me lloj-lloj mjeti pa u rritur ende”. Teksa dëgjoi Albanin vështroi Bertin. Ai flet pak dhe dëgjon shumë. “Si mund ta gjallërojmë e ta mbrojmë vetë Shutrrenë? - e pyes. - Pse është aq e lehtë?” Berti hedh për një çast vështrimin tutje, përtej baseneve, atje ku shushërin Shutrreja dhe pastaj zë e flet. “Që nga burimi e gjer në Përzej, në brigjet e Shutrresë mbarojnë pronat e secilit prej nesh; në anën e përtejme ato të laçjanëve dhe këtej të bruçjanëve. Kësisoj çdonjëri t’i dalë zot e ta ruaj gjatësinë e rrjedhës buzë pronës së tij, këtej e andej. Madje të mbjellë edhe drurë të ndryshëm aty ku bimësia është e varfër, të shtrojë kalldrëm me gurë atje ku mundet”. “Do të ishte fantastike! - ia merr fjalën Albani. - Pak nga pak, buzë Shutrresë, sidomos në ditë e nxehta të verës, njerëzit do të kalonin çaste plot freski”.
     Para se të nisemi për në Tiranë, Albani i kërkon Bertit të shkojmë te basenet e tij në Valanecë. Përshëndetemi me Rufatin, punëtorin që kujdeset për troftat dhe lëmë pas basenet. Kur arrijmë te basenet, mënjanohem e hedh vështrimin lart, në anën e djathtë të Grykës së Urakës, ndërsa Albani nis e i tregon Bertit diçka.
      Disa kilometra më lart, në Ftre, atje ku lumi i Urakës ridel nga shkëmbinjtë, do të bëhet një pritë. Më pas, përmes tubove të gjerë, prurjet e Urakës do të çajnë tej e tej Kepin e Gërshotit, do të dalin buzë shkëmbit të Palamanajve dhe atje do të lëshohen tubot e përmes tyre do të vërshojnë prurjet e lumit të Urakës, ndërkohë që në anë të baseneve të Albanit do të jenë vendosur agregatet e HC të Bruçit. Pas disa vitesh, kur tribuna e këtij hidrocentrali do të vihet në punë, mbase nuk do të dëgjohet kënga “Laçi, Bruçi dhe Uraka”, por sigurisht një këngë tjetër do të këndohet. Më e re, më e bukur!






7/09/2014







FABULA TË ARRIRA ARTISTIKISHT, 
ME NJË POETIKË TË HOLLË E MJESHTËRORE

Nga

Ndue DEDAJ




                                                                          








“… Fatmir Gjestila, në librat që ka botuar vitet e fundit, ka dëshmuar talentin e tij si poet me prirje lirike, por dhe si prozator i kultivuar i letërsisë për fëmijë.











Përveçse lëvrues i poezisë lirike, Fatmir Gjestila po spikat edhe në gjininë e fabulës, duke u rradhitur me krijuesit më në zë të saj.















Duket se ai nuk ka trokitur rastësisht në këtë zhanër, por i sigurtë në lëvrimin e tij, duke na përcjellë të vërteta jetësore përmes lakonizmit karakteristik të kësaj natyre poezie.






     Në fabulat e këtij autori ndihen aludimet e sensit politik, nënteksti i qartë, ironia e hollë, urtësia proverbiale, satira e dukshme…




Nuk ka qenë e rastit që në krye të herës fabula ka fshikulluar aristokracitë parazitare, oborret dhe oborrëtarët vanitozë, veset e të mëdhenjve nëpër poste e kulisa.






















Duke ndërtuar fabula fshikulluese për moralin shpesh të dyshimtë të politikës së sotme shqiptare, autori sikur na thotë se kohët ndryshojnë, por oborret dhe oborrëtarët duhen parë në sy dhe iu duhen thënë të vërtetat po në sy.






 Ndoshta fabula është gjinia që nuk bën kompromis, por i bie barra të godas hapur e drejpërdrejt mbrapshtitë e njerëzve të politikës, sigurisht pa dalë nga lëkura e vet.



    










Fabulat e këtij libri janë të arrira artistikisht, shpesh me një poetikë të hollë e mjeshtërore, larg disa shfaqjeve banale të humorit të sotëm…”

3/04/2014

Nga
Niko TYTO
Shkrimtar


Vlera letrare dhe edukative në vëllimin me tregime "Era"

Në dhjetë vitet e fundit, prurjet negative në letërsinë për fëmijë janë të shumta. Vitrina e kësaj letërsie po përjeton me dhimbje një inflacion të fjalës artistike. S’është fjala për morinë e emrave të rinj që janë prezantuar, as për librat që ata po botojnë, por për vlerat letrare, për fjalën poetike, për misionin që ka kjo letërsi, sidomos në kushtet e reja, kur fëmijët po rriten me kompjuterin dhe internetin.
Si lëvrues i letërsisë për fëmijë, jam dashamirës për ardhjen e penave të reja, për ata shkrimtarë që jo vetëm kënaqin shijet e lexuesve të vegjël, por nxitin dhe zhvillojnë fantazinë e lexuesit, duke qenë larg mendimeve anemike, moralizuese, të stisura me fjalë të rëndomta.
Natyrisht, në këto vite me kërkesa të reja, kemi prurje artistike që janë bërë ushqim shpirtëror për fëmijët. Rol parësor kanë luajtur revistat e shumta letrare, si dhe një sërë  botimesh të reja, apo ribotime nga vlerat më të mira që, fatbardhësisht, nuk i kemi të pakta. Një ndër shkrimtarët për fëmijë, që ka ardhur me modesti, larg publikimeve komerciale dhe për emër, por me plot elegancë, me një përkushtim dhe magji ndershmërie, me potencë fjale e mendimi, është padyshim Fatmir Gjestila.
Pena e Fatmirit është bërë e njohur dhe e dashur për lexuesin jo vetëm në revistat letrare për fëmijë, sidomos tek “Cicërima”, revista kombëtare e fëmijëve krijues, që ai e drejtoi për shumë vjet, por edhe në shtypin letrar periodik, duke arritur nivele cilësore në botimet që janë pritur ngrohtë si: “E bukura e liqenit”, “Nori dhe Matematika”, “Vallja e numrave”, “Edhe të qeshim”, “S’të fal drejtor ujku”, “Miqtë e hënës”, “Arta”, “Era”, “Përtej ëndrrës”, “Aventurat në pyllin me pisha”, “Lule dhe nektar”, “E fshehta e Kështjellës së Zezë”etj. Ajo që të bie në sy e të tërheq vëmendjen, është fakti se Fatmiri në botimet e tij (trembëdhjetë vëllime vetëm për fëmijë), shkruan në zhanre të ndryshme: poezi, fabul, tregime, përrallë, raman, monografi dhe publicistikë.
Unë që e kam shijuar ëmbëlsinë e veprës letrare të autorit në fjalë, kam kënaqësinë të shpreh konsideratën time për këtë vepër, e cila, nga botimi në botim, është më cilësore dhe më e denjë, e larmishme dhe aktuale. Një pjesë e saj, ajo për fëmijë, është e pasur me aparat pedagogjik cilësor, me kërkesa didaktike të programit mësimor, që vlerat artistike i përçon te lexuesi me mjete lehtësuese, duke u krijuar një hapësirë të madhe pë të nxitur e zhvilluar mendimin logjik, krijues dhe aftësinë për të ngjallur debat në analiza, kryesisht në tregime. Ky aparat ndërtohet nga një fjalor i pasur, emocionues, mendim lakonik, larg skematizimit e vulgarizimit.
Për të dhënë disa mendime konkrete dhe për t’i bërë një vlerësim dashamirës kësaj pene të re, që i është shtuar me cilësi lexuesit, dua të nënvizoj në këtë shkrim modest vlerat tek vëllimi me tregime “Era”.
Kur lexon tregimin “Fotografia”, me të cilin çelet vëllimi, të del përpara një botë fëminore e pasur, e gjallë, ku mbizotëron një çiltërsi mendimi, një temë e prekshme, e ditës në jetën shkollore të ciklit të ulët dhe që ka një zgjidhje bindëse. Mësuesja dhe nxënësit, në një raport të ngrohtë midis tyre, plotësojnë dëshirën e Albit, shokut të tyre, duke fituar respekt dhe mirënjohje.
Interesante dhe bindëse, përmes skenave artistike emocionuese, është dhënë bota fëminore e fëmijëve tek “Boboja”, një tregim që shpreh dashurinë dhe kujdesin e fëmijëve për kafshët. Kujdesi i Gencit për qenin Bobo, dialogu me plakun, zemërgjërësia e djalit dhe zgjidhja e konfliktit me aq realizëm, e bën tërheqës tregimin dhe lartëson vlerat e personazhit. Nuk është vetëm fjala për dashurinë e fëmijës për kafshët shtëpiake, të një qeni që tanimë është në modë, por është bindës harmonizimi i ndjenjave njerëzore të Gentit e të plakut për të cilat lexuesi ka nevojë të mësojë e të edukohet me këto virtyte.
Tek tregimi “Lulezonja” e shkruar me mjeshtëri, sipas një gojëdhëne matjane, kemi një kombinim të saktë artistik ku dialogu, fjala emocionuese, bota shpirtërore, pleqësojnë mesazhin që jep autori se dashuria prindërore, kudo e në çdo kohë është e përjetshme. Shprehjet frazeologjike të përdorura me kujdes si “... ju pre kënga në buzë”, “mbeti pa gojë”, “nuk vuri gjumë në sy”, etj. të sjellin kënaqësi e pasurojnë fjalorin aktiv për të cilin kemi aq shumë nevojë.
Janë cilësore tregimet si “Ajkuna”, “Buzëqeshja e Dorit”, “Përbindëshi”, “Guva ime”, “Era” etj., në të cilët spikat jeta e përditshme e nxënësit. Fjala vjen, nxënësit e një klase jetojnë me botën dhe shqetësimet shpirtërore të shokut të tyre, ku sinqeriteti, motivimi, dashuria reciproke, është e sinqertë dhe konfliktet kanë një zgjidhje pozitive, jo të stisura e të rëndomta, por me finesë bindëse. Po ashtu, personazhet, në fjalë e veprime janë të gjallë, jo statikë, por plot jetë. Në leximin e tregimeve të vëllimit ngjall interes pasqyrimi me elegancë e me një stil të zhdërvjelltë, me fjalë të kursyera, nxitëse e plot emocione i botës shpirtërore të fëmijëve.
Ndërkohë, autori pasqyron tabllo me ngjyra të reja, plotë dritë e gjallëri duke i bërë subjektet e tregimeve më të kapshme e më të dashura, gjë që flet për shpirtin e ndjeshëm dhe poetik të shkrimtarit me aftësi origjinale për të dhënë mesazhe të reja e bindëse. Rrëfimi i shpejtë dhe elegant të mban në tension e kërshëri, ndërsa përshkrimet e natyrës, të gjendjes shpirtërore të personazheve flasin për një nerv poetik të qartë dhe joshës.
Qenia e Fatmirit mësues prej vitesh dhe sidomos dashuria me të cilën ai përkujdeset për nxënësit i kanë dhënë mundësinë që jo vetëm ta njohë nga afër botën shpirtërore të fëmijëve, por dhe ta pasqyrojë atë me një nivel artistik për t’u admiruar. Mbase dhe ky fakt ka bërë që fëmijët t’i lexojnë me kënaqësi dhe t’i vlerësojnë tregimet e vëllimit “Era”.
Ardhja e këtij shkrimtari me vlera të qarta pozitive në letërsinë për fëmijë, në këto vite ku kjo letërsi ka aq shumë nevojë, është një ogur i bardhë. I bashkohem pa mëdyshje mendimit të  shkrimtarit të spikatur të letërsisë së sotme për fëmijë dhe të rinj, Viktor Canosinaj që  nënvizon se “... ardhja e një shkrimtari të talentuar është një ngjarje e shënuar në letërsinë e një vendi dhe sidomos për letërsinë shqipe për fëmijë e të rinj, ku emrat e shkrimtarëve të rinj, që njohin mirë botën fëminore, po mungojnë prej vitesh. E tillë është dhe ardhja në prozë e Fatmir Gjestilës.”





2/25/2014

Nga
Pandeli KOÇI
Shkrimtar
                                     Tema të reja me një tingëllimë të re

 
Shoqata Mbarëkombëtare e Shkrimtarëve për Fëmijë e të Rinj sjell në vëmendje të lexuesit, të krijuesve për fëmijë dhe të kritikës letrare romanin “E fshehta e Kështjellës së Zezë.”
Autori i këtij romani prej vitesh lëvron me sukses edhe në letërsinë për fëmijë, por sidomos në këto vitet e fundit krijimtaria e tij ka qenë e vrullshme dhe cilësore. Në këto vite, krijimtarinë e Gjestilës e dallon jo vetëm larmishmëria në lëvrimin e zhanreve, por edhe trajtimi i temave të reja me një formë të re artistike.
Poezia, fabula dhe tregimi i tij për fëmijë përcjellin tema të reja me një tingëllimë të mjaft të pëlqyer për lexuesit e vegjël.
Libri i tetëmbëdhjetë i autorit, romani “E fshehta e Kështjellës së Zezë” është një prurje cilësore në letërsinë për fëmijë në këto vite, një roman që trajton në një mënyrë të veçantë temën e lirisë në regjimin diktatorial.
Ngjarjet që zhvillohen në një fshat, të cilit natyra i ka falë një bukuri të rrallë, përcillen para lexuesve të vegjël me mjaft sens krijues, veçori autoriale dhe të papritura.
Në qendër të romanit janë pesë fëmijë dhe një njeri i panjohur për fëmijët, të cilët në hapësirën kohore prej disa muajsh bëhen personazhe mjaft të këndshëm e të dashur për lexuesit e vegjël.
Duke kërkuar ditë pas dite të gjejnë të fshehtat e Kështjellës së Zezë (një kullë e braktisur në anë të fshatit), ata hyjnë në një rrjedhë ngjarjesh që pasojnë njëra-tjerën me plot befasi e kureshtje. Mari, që del më në dukje mes fëmijëve, një djalë i zgjuar, i guximshëm dhe i dashur, bashkë me Ridin, Gencin, Albin dhe Algin arrijnë të zbulojnë të fshehtat e Kështjellës së Zezë dhe të fshehta të tjera.
Por e fshehta e fundit që zbulon në faqet e fundit të romanit, e drithëron Marin aq sa ai kalon në një gjendje të rëndë shpirtërore. Përcjellja e kësaj gjendje është bërë me mjaft mjeshtri nga Gjestila, përmes një gjetje të re, bisedës me vetveten, që e dyzon personazhin kryesor, duke na e paraqitur si Mari1 dhe Mari2.
Një tjetër gjetje e re është përmbyllja e romanit përmes leximit të ditarit të njeriut misterioz. Leximi i ditarit sqaron mjaft ndodhi duke rimarrë kështu pothuajse të gjithë ngjarjen nga fillimi. Mjaft pikëpyetje në mendjen e lexuesve nisin e marrin përgigje të këndshme duke bërë që të rikthehesh në jo pak raste në ngjarjet e kaluara.
Romani “E fshehta e Kështjellës së Zezë” vjen pas romanit “Aventurat në pyllin me pisha”, edhe ky një roman mjaft interesant që trajton, si edhe Kështjella e Zezë, temën e lirisë. Këta dy romane kanë arritur që me gjuhën dhe mjetet shprehëse të moshës fëminore, të trajtojnë një temë mjaft të vështirë dhe disi të rrallë në letërsinë tonë për fëmijë.         


12/22/2013


Nga
Behar GJOKA
   studiues

Një roman që spikat në letërsinë e sotme për fëmijë


        Marrëdhënia me librin është e vështirë, por romani për fëmijë “E fshehta e Kështjellës së Zezë” e lehtëson mjaft këtë mërrëdhënie. Sipas mendimit tim libri s’ka moshë, ashtu si edhe ky roman që u drejtohet të gjithëve, fëmijëve dhe të rriturve.
          Në tërësinë e krijimtarisë së shkrimtarit dhe poetit Fatmir Gjestila ka pjesë që e njoh gjer në detaje, ashtu siç ka pjesë që e njoh fare pak, ose nuk e njoh. Romani “E fshehta e Kështjellës së Zezë” është njëri prej librave të autorit që e kam lexuar para se të botohet. Ai padyshim përcjellë kënaqësi artistike përmes fabulës së thjeshtë dhe rrëfimit të arrirë artistikisht.

      Fatmir Gjestila është autor i mjaft librave për fëmijë e të rritur. Por numri i librave nuk do të thotë gjithçka. Ardhja e këtij romani, si i tetëmbëdhjeti në radhën e librave të autorit, cilësia e tij si edhe e disa librave të tjerë, tregon se krijimtaria e Fatmir Gjestilës ka hyrë në një rrjedhë serioze. Vetë Fatmiri ka mote që letërsinë e ka marrë shumë seriozisht dhe në këtë seriozitet, në këtë rrekje për të thënë fjalën e vet, ai ka portretizuar shumë natyrën e një krijuesi serioz.
      Teksa lexon pjesë nga krijimtaria e larmishme e tij, mëson shpejt se Fatmir Gjestila është i lidhur fort me vendlindjen nga e cila (të krijohet përshtypja) se nuk shkëputet për asnjë çast, edhe pse larg saj. Është sa krijues edhe njohës e ndjekës i vendlindjes, i historisë së saj dhe letërsisë shqipe, dhe sidomos i asaj për fëmijë. Mbase kjo lidhje me vendlindjen është një nga cilësitë mjaft pozitive të autorit që na mundëson të themi më shumë se diçka për krijimtarinë e tij.
       Pjesën e letërsisë për fëmijë të autorit e njoh pjesërisht, por, me leximin e këndshëm të “E fshehta e Kështjellës së Zezë”, them se jam dëshmitar i një prej librave më të mirë të letërsisë për fëmijë, ndërsa jam në dijeni se një ndër librat më cilësorë të tij ka qenë prej vitesh në listën e miratuar nga bordi i letërsisë për fëmijë.  
      
 Fatmir Gjestila njihet si shkrimtar e poet për të rritur e fëmijë, megjithatë, nëse themi  shkrimtar shumë i mirë për fëmijë, kemi lënë diçka mangët, por, edhe nëse  e cilësojmë autorin si shkrimtar e poet gjithnjë në rritje edhe për të rritur, përsëri kemi lënë diçka mangët. Fatmir Gjestila është edhe autori i dy monografive “Shahin Toçi – një jetë për flamur” dhe “Miku i të gjithëve”, të shkruara me një stil të veçantë dhe mjaft të arrirë. Të merresh me monografi është mjaft e vështirë, por Fatmiri ka qenë mjaft i suksesshëm edhe në këtë drejtim. Pra autori në fjalë është poet shumë i mirë për të rritur, një ndër fabulistët cilësorë, ndër të paktët që meritojnë të quhen të tillë në ditët e sotme, shkrimtar serioz dhe me mjaft arritje në letërsinë për fëmijë dhe një monograf mjaft i zoti.

      Romani “E fshehta e Kështjellës së Zezë” mendoj se na përcjell edhe nota biografike, pse jo edhe autobiografike të autorit përmes sendërtimit metaforik. Fëmijët s’duan të dinë thjesht marrëzitë e sistemit që lamë pas, ato duan të marrin informacionin estetikisht, metaforikisht, artistikisht dhe pa i lodhur. Kjo është realizuar mjaft mirë në romanin e ri të autorit.
     Ky libër rreket të na thotë mjaft artistikisht edhe se letërsia nuk është ajo çka dashur të thotë autori, apo çka ne duam të thotë ai përmes rreshtave në libër; letërsia është rrëfim, është figurë, është marrëdhënie, është risendërtim i botës autoriale.


       Ardhja e romanit “E fshehta e Kështjellës së Zezë” aq sa është moment kulmor për autorin është moment kulmor edhe për letërsinë e sotme për fëmijë, në këto ditë ku dëgjojmë zëra kukuvajkash e të paditurish, njerëz të çuditshëm që s’kanë lidhje me letërsinë e që thonë se në këto vite s’ka letërsi për fëmijë. Duke rithënë se romani “E fshehta e Kështjellës së Zezë” shënon një pikë kulmore në krijimtarinë e autorit, themi edhe se ky moment duhet të shënojë një ndjenjë më të lartë përgjegjësie ndaj krijimtarisë së tij të ardhshme. 

12/14/2013


Nga Viktor CANOSINAJ


 Një arritje cilësore në letërsinë për fëmijë 



Është kënaqësi dhe emocion të marrësh pjesë në promovimin e një libri të shkruar prej një miku të vjetër, një shoku të jetës shkollore, por emocionin e jep në radhë të parë vlera e librit.Duke qenë redaktor i romanit “E fshehta e Kështjellës së Zezë” dhe lexuesi i parë i tij që në dorëshkrim, më ka tërhequr shumë fakti që vepra plotëson kriteret që duhet të ketë një roman për fëmijë: aventurën, aksionin, të papriturën, zbulimin e një të fshehte etj. Duke plotësuar këto e kritere të tjera të një vepre për fëmijë, romani zbulon edhe një periudhë të panjohur për fëmijët e sotëm, periudhën e diktaturës komuniste gjatë së cilës njerëzit dënoheshin jo më për një libër, por edhe për disa vjersha të cilat nuk i pëlqenin kësaj diktature.Është një fragment i atij realiteti që në romanin “E fshehta e Kështjellës së Zezë” sillet me mjaft qartësi, por që para fëmijëve të sotëm është krejt i panjohur. Kam patur rastin të provoj me librat e mi shprehjen e habisë  jo vetëm nga lexuesit fëmijë, por edhe nga më të rritur, a thua se ngjarjet të kenë ndodhur në një vend tjetër e jo në Shqipëri. Habia shkon deri atje sa fëmijët e të rinjtë çuditen se si mund të shkonte njeriu në burg për një palë xhinse, për një tekst kënge a për një vjershë. Nuk është faji i fëmijëve, është një problem më i gjerë shprehja e kësaj habie, por autori ia ka dalë mbanë që në roman ta japë qartë këtë periudhë, kuptohet në lidhje me moshën fëminore, duke e vendosur gjithçka prapa një të fshehte para 
katër fëmijëve kureshtarë.


Duke mbyllur fjalën time ruaj mendimin që “E fshehta e Kështjellës së Zezë” është një vepër cilësore e letërsisë për fëmijë dhe do t’i sugjeroja autorit ta paraqesë pamëdyshje në konkurse të ndryshme. Nëse do të ish pjesë e një jurie të një konkursi të tillë të letërsisë për fëmijë, s’do të nguroja aspak t’i jepja vlerësimet maksimale këtij romani.



Duke qenë një njohës i mirë i botës fëminore, në romanin “E fshehta e Kështjellës së Zezë” autori ka sjellë një punim disi ndryshe në letërsinë tonë për fëmijë.
Kam patur rastin të lexoj disa nga librat e autorit dhe shumë më ka tërhequr edhe romani “Aventurat në pyllin me pisha”, që kaloi, për fat të keq, disi pa u vënë re e pa u vlerësuar, por “E fshehta e Kështjellës së Zezë” është një nga veprat më të arrira të Fatmir Gjestilës. Mendoj se është më e realizuara në gjithë krijimtarinë e tij të deritanishme për fëmijë.


 Kjo vepër vjen edhe në një periudhë disi me mungesa të autorëve të moshës së re që nuk po afrohen drejt kësaj letërsie. Unë gjykoj se kjo gjendje është një nga problemet më serioze të letërsisë së sotme për fëmijë e të rinj, por Fatmir Gjestila sot plotëson me meritë një boshllëk të ndjeshëm, sidomos në zhanrin e prozës së gjatë, që është një nga zhanret më të rëndësishme të kësaj letërsie.